Srbija u vreme Stefana Dušana

Car_Dušan freskaKo je zapravo car Dušan?

Princ Dušan je 6. januara 1322. godine krunisan za mladog kralja. Imajući u vidu da u trenutku krunisanja nije bio punoletan, a kako se sa titulom mladog kralja javlja tek od 1326. godine čini se da je rođen oko 1312. godine. Po punoletstvu dobija od oca Zetu na upravu.

Sredinom 1331. godine mladi kralj Dušan se uz pomoć vlastele pobunio protiv svog oca, kralja Stefana, i došao do vlasti.

Prva faza Dušanovih osvajanja

Premda je u početku svoje vladavine nastojao da Srbiji osigura mir na granici sa Bosnom i Dubrovnikom, kralj Dušan je bio svestan neophodnosti akcija protiv Vizantije, jer je to bio glavni zahtev srpske vlastele uz čiju je pomoć i došao do vlasti. Tako je na početku svoje vladavine, 1332. godine preuzeo jedan pohod u kome je osvojio Strumicu.

Ipak, prava osvajanja kralja Dušana su usledila kada je u Srbiju došao vizantijski velikaš Sirgijan. Uz njegovu pomoć, kralj Dušan je tokom 1334. godine postigao značajne uspehe osvojivši Prilep i Ohrid, dok je sam Sirgijan zauzeo Kostur. Međutim, vizantijski car Andronik III Paleolog je vrlo brzo uvideo njegov značaj u osvajanjima srpskog kralja, i uspeo je da ga likvidira. Njegova smrt je u velikoj meri poremetila planove srpskog kralja, te je sklopio mir sa Vizantijom kojim je ipak zadržao osvojene gradove. Međutim, pogibija Sirgijana nije jedini razlog zbog koga su dalja osvajanja obustavljena.

U vreme dok se nalazio u pohodu na jugu, državi srpskog kralja je zapretila opasnost na severu, od ugarskog kralja Karla Roberta, koji je u rano leto 1335. godine prodro u severne delove Srbije. Sklopivši mir, kralj Dušan je oslobodio značajne vojne snage za odbranu-usledio je silovit protivnapad koji je naterao ugarsku vojsku na povlačenje. Ovo povlačenje srpski kralj je iskoristio da im preotme Mačvu. Sukobi na severu države su nastavljeni, ali je sva pažnja kralja Dušana bila usmerena na dalja osvajanja vizantijskih oblasti.

Druga faza Dušanovih osvajanja

Mirni odnosi Srbije i Vizantije su trajali sve do smrti cara Andronika 1341. godine, kada u Vizantiji dolazi do novog građanskog rata, u koji se kralj Dušan umešao. On je u leto 1342. godine zaključio ugovor o borbi protiv legitimne carigradske vlade sa Jovanom Kantakuzinom, pretedentom na vizantijski presto. Ovim ugovorom bilo je predviđeno da saveznici zadrže ono što sami osvoje. Tokom nove ofanzive, koja je trajala u periodu od 1342 do 1343 godine, kralj Dušan je uspeo da osvoji veliki deo današnje Albanije i Makedonije. Ovaj savez međutim nije dugo trajao, i već naredne 1343. godine njih dvojica postaju rivali.

Jovan Kantakuzin je nove saveznike našao u Seldžucima koji su naneli poraz srpskoj konjici pod komandom Preljuba kod Stefanijane u maju 1344. godine. Ovaj poraz međutim nije poremetio dalje planove kralja Dušana. U septembru 1345. godine kralj Dušan je osvojio Ser, a sa osvajanjem ovog grada pod vlašću srpskog kralja se našlo i celo Halkidičko poluostrvo sa Atosom (Svetom Gorom). Do kraja godine granica srpske države se na istoku protezala do Hristopolja (Kavala).

464px-Dusanova_Srbija200

Ekskomunikacija srpskog cara

Inkorporiranjem velikih teritorija Vizantijskog carstva u svoju državu, kralj Dušan dolazi na ideju o stvaranju srpsko-grčkog carstva. Tako je u decembru 1345. godine proglašen za cara. Međutim, proglašenje je bilo formalni čin. Novostečenu vladarsku titulu je sada crkva trebalo da sankcioniše obredom krunisanja i miropomazanja. Prema ustaljenim običajima, papa je krunisao cara na Zapadu, a carigradski patrijarh cara Romeja na Istoku. U ovakvim okolnostima kralj nije mogao računati da će dobiti krunu od njih, a kako carstvo nije moglo bez patrijarha, odlučeno je da se ovo dostojanstvo dodeli srpskom arhiepiskopu.

Tako je srpski arhiepiskop Joanikije proglašen za patrijarha uz podršku Srpske i Ohridske arhiepiskopije, kao i Bugarske patrijaršije. Ovim činom su stvoreni uslovi da carevo krunisanje i miropomazanje obavi njegov patrijarh. U tom cilju, u Skoplju se okupio državni sabor koji je prihvatio prograšenje carstva i patrijaršije. Upravo tu, u Skoplju je na Uskrs, 16. aprila 1346. godine Dušan je krunisan carskom krunom. Međutim, iako su ceremoniji prisustvovali brojni pravoslavni arhijereji, izostao je onaj najvažniji – carigradski patrijarh. Odluka o krunisanju i osnivanju patrijaršije je naišla na višestruko osporavanje Carigrada, premda sa zakašnjenjem – carigradski patrijarh, Kalist je 1350. godine ekskomunicirao srpsku crkvu, što je najteže pogodilo srpske monahe na Svetoj Gori.

Međutim, krunisanjem za cara Dušan nije ostvario sve svoje ambicije. Iskoristivši smrt namesnika Tesalije i Epira, car Dušan je zaposeo istoimene oblasti. Premda sam tok vojnih operacija nije poznat, osvajanje je završeno pre 1. novembra 1348. godine. Car Dušan je tako kontrolisao pet šestina Vizantije. Ipak, ta šestina je bila najznačajnija, ali i najteža za osvajanje, pa je morao da odloži osvajanje svestan činjenice da se Carigrad ne može zauzeti bez pomorskih snaga.

Paja_Jovanovic Krunisanje_cara Dusana

Poslednje godine vlasti i turska opasnost

Granice Dušanovog carstva su daleko prevazilazile mogućnost stalne odbrane i celovite kontrole. To se jasno pokazalo prilikom pohoda cara Dušana na Bosnu – dok je car bio zauzet na zapadnim granicama, Jovan Kantakuzin, je izvršio protivnapad u oblastima današnje Makedonije. Srpski car je bio prinuđen da prekine pohod, i da se vrati u zemlju kako bi obnovio vlast.

Upravo u to vreme, u Vizantiji ponovo izbija građanski rat koji će ovoga puta imati pogubne posledice po teritoriju čitavog Balkanskog poluostrva. Kako bi uvećao svoju snagu, Jovan Kantakuzin je ponovo angažovao turske trupe, koje su u bici kod Dimotike 1352. godine porazile koaliciju njegovog protivnika cara Jovana V. U ovoj koaliciji su učestvovali znatni odredi srpske konjice, koji su ujedno i pretrpeli najveće gubitke.

sarkofag u crkvi Sv MarkaUprkos ovom porazu, u Vizantiji se nastavio građanski rat, koji su Turci iskoristili da zauzmu Galipolje. Tim osvajanjem, njihove namere da se učvrste na Balkanskom poluostrvu su postale očigledne, i car Stefan Dušan je, uviđajući veliku opasnost, pokušao da organizuje koaliciju koja bi se suprotstavila Turskoj opasnosti. Srpski vladar se za pomoć obratio papi, spreman da ga prizna za poglavara hrišćanstva. Zbog toga je u Srbiju stiglo papsko poslanstvo koje se međutim vratilo neobavljenog posla, što je u velikoj meri posledica Ugarskog napada na Srbiju u to vreme. U jeku ovih priprema za krstaški pohod, car Dušan umire 20. decembra 1355. godine.

Zakonodavna delatnost cara Dušana

Pored velikih osvajanja cara Dušana, značajna je i njegova zakonodavna delatnost. Zakonik donet na državnom saboru u Skoplju je međutim samo deo njegovog zakonodavstva, ali i najvažniji. U tom sistemu svoje mesto imaju i skraćena Sintagma Matije Vlastara i deo Justinijanovih zakona. Ovom zakonodavstvu takođe pripadaju i brojne povelje koje je Dušan izdao najpre kao kralj, a potom i kao car.

Kada je sam zakonik u pitanju, on je sadržao 201 član. Prvi deo (135 članova) je donet na već pomenutom saboru u Skoplju, 1346. godine, dok je ostatak (66) donet na državnom saboru u Seru 1354. godine. Prvih 38 članova sadrži odredbe koje se tiču crkve, i čiji je cilj da se crkvi obezbedi čistota vere i društvena moć. Prava i obaveze vlastele i seljaka zauzimaju znatno više mesta. Određen je i utvrđen status svakog staleža, a naročito je istaknuta ideja pravnog kontinuiteta u novoosvojenim oblastima – sva prava i povlastice koje su dobijene od vizantijskih careva ostaju na snazi.

Ono što je naročito važno, kada je zakonik u pitanju je činjenica da je zakon iznad cara – ukoliko bi car doneo odluku protivrečnu odredbi zakonika, sudije bi bile dužne da sude po zakonu, dok je carska odluka ništavna i neprimenjiva (čl.171). Vladavina prava se ogleda i u propisu koji omogućuje čak i merophu da se parniči ne samo sa svojim feudalnim gospodarom, već i sa carom, caricom, crkvom i drugima (čl.139). Što se tiče sprovođenja zakona, svaki sudija pa čak i car kao vrhovni sudija je dužan da se rukovodi pravdom, primenjujući zakon jednako na sve i bez odlaganja.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *