Kruševac – Lazarevo carstvo

Istorija gradaFotografija 1

Savremni Kruševac je moderan grad sa razvijenom privredom, prosvetom i zdravstvom, između reka Zapadne Morave i Rasine. Udaljen je 190 km od Beograda na severu i 15 km od šumovitog Jastrebca na jugu. Ime Kruševac, prema jednom predanju, nastalo je izmenom reči krušac, što je naziv za obli kamen, kojim je stari grad zidan, najvećim delom. Poreklo Kruševca se pominje u srednjem veku kada ga knez Lazar uvodi kao svoju prestonicu i tada grad postaje privredno i kulturno središte Srbije.

Legende o gradu

Dugo su knez Lazar i kneginja Milica istraživali gde će izgraditi novu prestonicu. Prema narodnom predanju, zanoćili su jedne noći na brežuljku iznad Zapadne Morave. Te noći se kneginji Milici u snu javio Stefan Nemanja i rekao joj da novu prestonicu izgrade baš tu gde su zaspali. Tako je i bilo.

Drugi naziv za žitelje Kruševca jeste Čarapani. Ovaj naziv su dobili prema jednoj od legendi – kada je grad bio pod najezdom Turaka, srpski seljaci su jedne večeri krenuli u pohod. Da ih neprijatelji ne bi čuli kako se šunjaju, izuli su opanke i ostali u vunenim čarapama i tako se prišunjali neprijatelju. Postoji i legenda, da su konjima navlačili vunene čarape, da se ne čuje njihov kas, tokom tog noćnog pohoda.

Knežev dvor u Kruševcu je okupljao mnogo učenih ljudi koji su u doba Turaka radili na književnosti, slikarstvu, arhitekturi, muzici. Otuda verovatno i sklonost Lazareve dece prema umetnosti: sačuvane su izvesne pesme despota Stefana Lazarevića, poetsko pismo najstarije Lazareve ćerke Jelene, a neki stihovi se prepisuju i samoj knjeginji Milici. Doprinos je dala I monahinja Jefimija, pesnikinja i vezilja.

Knez Lazar je ostao zapamćen po presudnoj bi ci na Kosovu 1389.godine. Borba se završila pogibijom oba vladara Murata I i kneza Lazara i porazom srpske vojske, koja je zbog otpora neprijatelju postala predmet epskog slavljenja kroz vekove.

Fotografija 2

Nakon pogibije kneza Lazara, kneginja Milica upravlja gradom, a potom njen sin Stefan. Oko 1408. godine Stefan prestonicu preseljava u Beograd, koji je dobio od Mađara. Kruševac biva već 1413. godine dosta porušen od napada Turaka. Nakon smrti despota Stefana 1444. godine, Turci osvajaju Kruševac. U doba turskog ropstva, grad dobija novo ime – Aladža Hisar (Šareni grad). U XVII veku čuveni turski putopisac Evlija Čelebija beleži da Aladža Hisar ima: devet džamija, jednu meresu, dve tekije, tri mala i jedan veliki trgovački han. U istom veku putopisac Braun navodi da je Kruševac znatno mesto u kome ima lepa crkva sa dve lepe kule. Kruševac je bio oslobađan u više navrata, ali konačnu slobodu je dobio tek 1833. godine.

Od značajnih datuma u razvoju Kruševca treba pomenuti: 1865. godinu kada je otvorena Gimnazija, 1868. godine otvorena je prva apoteka, a treća u Srbiji od strane Dragoslava Kedrovića i 1857. otvorena je prva čitaonica.

Spomenici u Kruševcu

Lazarev gradArheološki park danas predstavlja ostatak srednjovekovnog grada koji je podigao knez Lazar 1371. godine. Grad se sastoji od Donžon-kule i Malog grada. Bedemi su mestimično široki i do dva metara, a za odbranu od napadača služile su manje kule kao i potok na istočnom delu. U samom utvrđenju sagrađeni su: dvor, pridvorna crkva i nekoliko pomoćnih zgrada. U današnjoj Staroj čaršiji, nalazilo se podgrađe sa trgovima, zanatskim radnjama i trgovinama.Tu je nekada živela i dubrovačka kolonija trgovaca.

Fotografija 3

Turski putopisac Evlija Čelebija 1650. god. zapisao je o gradu: “Tvrđava se nalazi na jednom pitomom bregu; ima šestougaoni oblik, a sazidana je od kamena, tako da iza jednog crnog sleduje drugi beli kamen. To je krasna i majstorski izrađena tvrđava, ali i malo ruinirana.

Spomenik knezu Lazaru – Spomenik osnivaču Kruševca, knezu Lazaru nalazi se u istočnom delu parka. Autor je Nebojša Mitrić. Inspiraciju za položaj kneza Lazara, uzeo je od srednjovekovnih vladara: sedeći stav sa mačem u krilu. Figura kneza Lazara simbolizuje: graditeljstvo, osnivača i čoveka koji se žrtvovao zarad drugih. Elementi na levom ramenu simbolizuju njegov grad, Kruševac. Prostor u obliku prozora kod Lazareve leve ruke simbolizuje manastire i crkve koje je sagradio (Ravanica, Lazarica).

Donžon kula imala je odbrambenu ulogu. Rov sa strane služio je kao vodena prepreka. Sagrađena od kamena, visoka 20m, sa četiri sprata, podeljena drvenim podom na velikim gredama. Iz prizemlja na sprat vodilo je kameno stepenište, a u Kulu se ulazilo iz Malog grada.

Fotografija 5

Glavna kapija tvrđave se nalazila na severnoj strani pored Kule i prema narodnoj pesmi, ovde je kneginja Milica zaustavljala kolonu kosovskih junaka, moleći braću da bar jedan od njih devetoro ostane sa njom u Kruševcu. Svi su izgovorili poznate reči:

Ne bih ti se, sejo, povratio,

Da mi care pokloni Kruševac.

Crkva Lazarica je dvorska crkva kneza Lazara posvećena svetom Stefanu. Sazidana je oko 1376. godine kao prototip graditeljstva Moravske škole. U izgradnji je korišćen kamen, opeka, malter i puno dekoracija. U ovoj crkvi se srpska vojska pričestla pred odlazak u boj na Kosovo.Na istočnoj strani nalazi se kula tzv. zvonik koji je Kruševcu darovao Krađorđe.

Fotografija 6

Knežev dvor – Prilikom iskopavanja grada pronađeni su ispod nivoa dvorišta temelji civilne građevine, za koje se pretpostavlja da su služili kao dvor knezu Lazaru. Prema ostacima temelja uočavaju se: ulazni deo, trem i nekoliko prostorija sa jednom većom salom. Objekat je zidan oblutkom i lomljenim kamenom, sa velikim gredama u temelju radi obezbeđivanja zgrade od pucanja. Prema epskoj pesmi, u ovom dvoru je održana Kneževa večera, na kojoj je došlo do sukoba između Vuka Brankovića i Miloša Obilića.

Fotografija 7Zgrada Narodnog muzeja u Arheološkom parku sagrađena je 1863. godine za Kruševačku gimnaziju. Eksponati u salama su raspoređeni hronološkim redom od praistorije do XIX veka. Muzej ima dvanaest izložbenih sala. U prizemlju su primerci iz neolita, antike i srednjeg veka (Lazarevo doba), a na spratu: srednji vek (doba despota Stefana), turski period, Kruševac u XIX veku etnografija i Odeljenje odela Kosovske bitke u umetnosti. Od značajnih predmeta mogu se videti: raznovrsni eksponati neokuta i rimskog perioda, srednjovekovno oružje, nakit, staklo, kao i predmeti za svakodnevnu upotrebu od metala i keramike. Kopije dokumenata i knjiga iz XIX veka. Posebnu pažnju privlače eksponati kopija Lazareve haljine, makete Lazarevog grada.

Stara česma i amam – Severno od Lazarevog grada u Staroj čaršiji sačuvano je pet starih česama. One su raspoređene duž ulica cara Lazara i Jug Bogdana, na dužini od 11km, uz glavnu saobraćajnicu. Smatra se da česme vode poreklo još iz rimskog doba. Sve česme su sličnog oblika, iako su različite po veličini i količini vode. Najzanimljivija je tzv. Velika česma koja se nalazi ispod samog srednjovekovnog grada. Pored česme otkriveni su ostaci amama, turskog kupatila, koje je delimično restaurisano i pokriveno radi zaštite od padavina.

Spomenik kosovskim junacima sagrađen je 1889. godine. Autor ovog zdanja je Đorđe Jovanović. Spomenik je visok deset metara. Na istočnoj strani simbol koji je najznačajniji i najlepši nalazi se na vrhu piramide. Figura Boška Jugovića, barjaktara na Kosovu. Boško, koji je bio teško ranjen drži zastavu visoko, vila prihvata zastavu stavljajući vojnicima lovorov venac na glavu kao odanost i za njhovo požrtvovanje. Ispod toga je grb kneza Lazara.

Fotografija 8

Na južnoj strani sedi bronzana figura devojke. To je Srbija sa vencem pobede na glavi. Ispružena desna ruka poziva na oslobođenje porobljenih krajeva na jugu. Mač u ruci je simbol borbe, a lovorov venac čeka da ovenča junake u oslobodilačkim ratovima. Godina 1882. obeležava datum proglašenja Srbije kraljevinom. Predstavljen je i novi grb Kraljevine Srbije od 1888. godine: dvoglavi orao na štitu sa krunom, u kandžama po jedan cvet, a na prsima orla krst sa štitom i četiri ognjila – bivši grb kneževine Srbje. Na zapadnoj strani Spomenika dominira reljef sa poznatom scenom u kojoj Miloš Obilić ubija turskog cara Murata. Godina 1904. obeležava vreme otkrivanja spomenika, a pri vrhu je grb iz doba cara Dušana. Na severnoj strani nalazi se figura slepog guslara Filipa Višnjića koja simbolizuje pesme i žal kroz iste za pogubljenim vojnicima o kojima će se pevati. Tu je ugravirana godina Kosovske bitke, kao i simbol Raške države. Spomenik okružuje dekorativna ograda od livenog gvožđa sa morivima stilizovanih kosovskih božura.

Zgrada Skupštine Opštine Kruševca sagrađena je 1904. godine. Pripada neoklasicističkom stilu, sa atraktivnim holovima i stepeništem. Mozaik-sala ima elemente romanskog stila i sadrži dvanaest mozaika urađenih u slavu Kruševcu, a kao inspiracija su služili ličnosti i događaji u periodu kada je Kruševac bio središte. Dvanaest mozaika su: knez Lazar, Kosovo, Letopisac, Država, Rasinski pesnik, Lazarica, Milica i Jefimija, Bogatstvo Srbije, Despot Stefan, Neven, Despotov dinar, Graditelj. Unutar zgrade mogu se videti skulpture „Hercegovka plete venac“ i „Njegoseva bista“.

Fotografija 9

Fotografija 10U Domu Sindikata nalazi se zidna slika “Obretenje Lazarevo” koje je delo Milića Stankovića tj. Milića od Mačve. Osnovni motiv je pogibija kneza Lazara, na čelu svojih boraca, u odbrani zemlje, izražava nužnost žrtvovanja za slobodu i onda kada se to čini uzaludnim. Inspiracija: narodna pesma “Obretenje glave kneza Lazara”, koja peva o tome kako se odsečena glava kneza Lazara sama pripojila telu. Stravična slika rušenja i lomljenja materijalnog sveta, starog poretka, prikazuje istovremeno i neuništivu snagu naroda.

Slobodište – Spomenik Revolucije u Kruševcu koji se nalazi na južnoj periferiji grada. Čini ga jedinstven materijal: trava, zemlja i nekoliko skulpturnih elemenata. Specifičnost Slobodišta je u tome što je to i memorijalni objekat, najveća pozorišna scena u našoj zemlji, simbol neuništivosti života i svojevrstan hram rodoljublja i humanizma. Spomenik je postavljen na nekadašnjim mestima zatvora i okupatorskog logora, iz kojeg je streljano oko hiljadu boraca i rodoljublja. Na Slobodištu se održavaju Svečanosti Slobode u oči Vidovdana, za koji se vezuje najmasovnije streljanje ljudi iz ovog kraja i za kosovski boj, gde je jedna cela genercaija stradala. Na Slobodištu se pale baklje na Vidovdan uz fanfare, plamen baklje je tzv. Plamen slobode. Tada se čita i Povelja „U ime živih“ čije su pojedine reči uklesane i na samom Slobodištu (Kapija sunca, Vodenični žrvanj).

Fotografija 11[ratings]

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *